Spadek z dobrodziejstwem inwentarza a długi – co wtedy?

Po utracie bliskiej osoby, przychodzi w pewnym momencie pora na dopilnowanie wszystkich związanych z tym formalności. Oprócz działań związanych z pogrzebem, którymi zajmują się najbliżsi zmarłego, nieuchronne są też kwestie spadkowe. Wiele osób nurtuje to czy spadek z dobrodziejstwem inwentarza przy długach oznacza, że przechodzą one na bliskich. Jak to wygląda w praktyce?

Spadek z dobrodziejstwem inwentarza

Śmierć członka rodziny lub innej bliskiej osoby wymaga od wielu odpowiedniej ilości czasu, by powrócić do codzienności i związanych z nią spraw. Niestety, istnieje szereg formalności, które nie mogą zbyt długo czekać. Podstawową z nich są oczywiście sprawy wokół pogrzebu, który od najbliższych wymaga zarówno poświęcenia czasu, jak i środków finansowych. Śmierć potrafi przyjść nagle, pozostawiając wiele prywatnych spraw niedokończonymi. Co dzieje się w sytuacji, gdy zmarły miał na głowie zobowiązania lub długi?

Tematem tym interesują się szczególnie ci, którzy są potencjalnymi bądź ogłoszonymi jeszcze za życia zmarłego, spadkobiercami. W ten sposób nazywa się osoby, które na skutek sporządzonego testamentu stają się prawowitymi dziedzicami majątku zmarłego. Ten może wskazać dowolne, bliskie mu osoby, włącznie z członkami rodziny. Warto jednak pamiętać, że spadek nie obejmuje tylko majątku i wszystkich dóbr materialnych, ale i właśnie długi, należności i zobowiązania. Czy mogą one przejść na spadkobierców? Co ma wspólnego z tym pojęcie „spadek z dobrodziejstwem inwentarza”?

Przyjęcie spadku – od 2015 roku prawo jest znacznie łagodniejsze

Jeżeli wiemy, że spadkodawca uwzględnił nas w swoim testamencie już za swojego życia bądź uznajemy to za prawdopodobne, warto dokonać wnikliwej weryfikacji tego, co mówi na ten temat prawo. Przepisy bowiem w dość obszerny i szczegółowy sposób regulują kwestie związane z zależnościami, jakie zachodzą między zmarłym, a jego bliskimi lub członkami rodziny na polu majątkowym. Sprawa długów budzi emocje, bo jeszcze kilka lat temu prawo w kwestii ich dziedziczenia było mało korzystne dla spadkobierców.

Między innymi z powodu kontrowersji, jakie budził dotychczasowy porządek prawny, 18 października 2015 roku weszła w życie nowelizacja przepisów dotyczących dziedziczenia1 . Zmiany można dostrzec w drugim paragrafie art. 1015 w Kodeksie cywilnym2 . Dotychczas wyglądało to następująco.

  • Po ogłoszeniu spadku, spadkobierca miał ograniczony czas na złożenie stosownego oświadczenia. Było to 6 miesięcy od dnia ogłoszenia spadku do czasu otrzymania informacji, że jest się prawowitym spadkobiercą majątku zmarłego.
  • Informował w nim, czy decyduje się na całkowite odrzucenie spadku albo przyjąć go wraz z długami.
  • Jeżeli nie zrobił tego na czas, przepadał na niego automatycznie cały majątek – niestety, także ze wszystkimi związanymi z nim długami i zobowiązaniami.

Po wprowadzeniu wspomnianych zmian w przepisach w 2015 roku, zasady dziedziczenia spadku znacznie uproszczono. Od tamtego czasu,  jeżeli po 6 miesiącach nie złoży się oświadczenia o decyzji w sprawie spadku, to automatycznie dziedziczy się spadek z dobrodziejstwem inwentarza. To ogromne ułatwienie, szczególnie dla osób np. często zmieniających miejsce zamieszkania lub przebywających za granicą, które narażone są na kłopoty z otrzymaniem informacji o spadku lub niekiedy nawet śmierci bliskiej osoby.

Jakie sposoby dziedziczenia warto wybrać? Na czym polega spadek z dobrodziejstwem inwentarza?

Zanim ostatecznie podejmiemy decyzję co do działań w sprawie spadku, warto dokładnie zastanowić się, jakie konsekwencje oznaczają określone działania.  Przypomnijmy, według obecnie obowiązujących przepisów, spadkobierca ma prawo drogą oświadczenia odrzucić spadek, przyjąć go całkowicie lub tylko z dobrodziejstwa inwentarza. Na czym tak naprawdę polegają te procedury? Sprawdźmy.

  • Przyjęcie spadku ze wszystkimi częściami.
    Decydując się na ten krok, spadkobierca przyjmuje cały majątek ze wszystkimi związanymi z nim elementami. Oznacza to, że przepada na niego po pierwsze mienie zmarłego. Można tutaj wymienić np. nieruchomość, mieszkanie, samochód, pieniądze itd. Po drugie jednak, zaliczają się do tego także ewentualne długi, czyli np. pożyczki pozabankowe, kredyty, a także pożyczki prywatne, nieopłacone faktury itd.
  • Spadek z dobrodziejstwem inwentarza.
    Ta procedura polega na przyjęciu spadku zarówno w części majątku i dóbr zmarłego, jak i jego długów. W tej drugiej kwestii zachodzi jednak duża, istotna różnica. Wartość długów nie może przekraczać wartości majątku. W ten sposób, jeżeli np. odziedziczyliśmy majątek o łącznej wartości 50 tysięcy złotych, to długi, jakie przepadają na nas nie mogą być wyższe również od 50 tysięcy złotych. W awaryjnej sytuacji zatem, spłata wierzycieli odbędzie się z odziedziczonych środków, aby spadkobierca nie ponosił negatywnych konsekwencji pod postacią np. egzekucji komorniczej.
  • Odrzucenie spadku.
    Trzecia z dostępnych możliwości związanych z dziedziczeniem spadku, jest jednocześnie najmniej zawiła. Działanie jest proste – jeżeli nie chcemy przyjmować spadku w żadnej z dwóch powyższych trybów, to mamy prawo do całkowitego odrzucenia spadku. Przyczyny mogą być różne. To dobry krok w sytuacji, gdy np. majątek zmarłego składa się ze zbyt dużych długów lub tym podobnych okolicznościach.

Spadek z dobrodziejstwem inwentarza a długi – jaka jest tu zależność?

Odnosząc się zatem do tytułowej kwestii, pora rozwiać wszelkie wątpliwości. Jeżeli spadkobierca zdecyduje się na przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (lub dojdzie do tego automatycznie z powodu braku oświadczenia w terminie), to nie oznacza to, że długi tracą ważność. Kwestia tego, jaka część długów przepadnie na spadkobiercę i jaką będzie musiał uregulować, jest ściśle uzależniona od ich wysokości i tego, jak ona ma się do wysokości majątku. Przewidzieć możemy zatem trzy najprawdopodobniejsze sytuacje.

  • Długi mają kwotę większą od wartości majątku.
    To sytuacja, w której najlepiej widoczne jest działanie opisanych zasad. Niezależnie od tego, jak wysoka jest kwota długów zmarłego,konieczny jest warunek. Jeżeli dziedziczony majątek ma niższą wartość, to dziedziczymy tylko równą tej kwocie sumę długu. Na spadkobiercę może przepaść np. symboliczna kwota całego długu (np. 30 tys. zł majątku i 30 tys. zł długu z 500 tys. zł) lub większa część (gdy wartość majątku jest podobna do kwoty długu). To, ile procent długu będzie trzeba spłacić nie ma tak naprawdę żadnego znaczenia – płacimy tylko tyle, ile wynosi wartość spadku.
  • Długi mają kwotę mniejszą od wartości majątku.
    W takiej sytuacji omawiane prawo nie ma większego znaczenia. Długi, których łączna wartość jest niższa od łącznej wartości dziedziczonego majątku, niestety, spadkobierca musi całkowicie spłacić. Nie jest to szczególnie odczuwalne w przypadku np. długów na kilka tysięcy złotych przy majątku wartym kilkadziesiąt-kilkaset tysięcy złotych. Co innego jednak, jeżeli dziedziczy się przysłowiową fortunę (np. kwoty rzędu miliona złotych) i mniejsze, ale i tak bardzo kosztowne długi. Nawet, jeżeli to np. kilkaset tysięcy złotych, to prawo jest jednoznaczne – długi trzeba spłacić, bo są mniej warte od całości majątku.

Spadek z dobrodziejstwem inwentarza – kiedy nie ma on większego znaczenia?

  • Zmarły nie posiadał żadnych długów.
    To najkorzystniejsza, z punktu widzenia spadkobiercy, sytuacja. Spadek wówczas staje się gwarantem zastrzyku gotówki lub poprawienia swojego statusu majątkowego o cenne mienie. Brak długów powoduje, że przepadają na nas tylko wartościowe i często niezobowiązujące rzeczy.

Spadek z dobrodziejstwem inwentarza – sposoby na oszacowanie wartości majątku

Omawiana w dzisiejszym tekście wielokrotnie wartość majątku jest niezwykle ważną kwestią. Aby spadek mógł zostać przyznany w ramach dobrodziejstwa inwentarza, niezbędne jest sporządzenie dwóch dostępnych dokumentów, które razem zawierają w nazwie kluczowe słowo – inwentarz. Jest to oficjalne oszacowanie wartości całego majątku, by posiadać podstawy do dysponowania nim. Określenie wartości inwentarza daje też zielone światło na ustalenie wartości długów, jakie spadkobierca będzie zobowiązany uregulować.

Wykaz inwentarza – ustalanie wartości majątku na własną rękę

Pierwszą metodą na oszacowanie wartości majątku jest tzw. wykaz inwentarza. Inaczej, określa się go jako prywatny spis inwentarza. Pozwala on spadkobiercy na wypełnienie procedur we własnym zakresie, bez potrzeby angażowania organów sądowych, komorniczych lub notarialnych. Opracowanie wykazu inwentarza może odbyć się zarówno z inicjatywy spadkobiercy, jak i kilku spadkobierców (jeżeli uwzględniono w testamencie więcej niż jedną osobę).

Czynność ta nie należy jednak do łatwych. Należy bowiem samodzielnie, według własnej wiedzy, ustalić rozmiar majątku objętego spadkiem i jego szacunkową wartość. Nie zalecamy ukrywać żadnych elementów majątku – może to w bowiem skutkować utraceniem ochrony w ramach dobrodziejstwa inwentarza. W jakich okolicznościach opisywany sposób przedstawienia wykazu inwentarza jest najlepszy?

  • Wykaz inwentarza to dobre rozwiązanie dla osób, które bardzo dobrze znały zmarłego.
    Rozumieć można przez to np. utrzymywanie z nim regularnego kontaktu. Wiązać się z tym może także posiadanie wiedzy choćby ogólnikowej o rozmiarze majątku, jego wartości lub częściach. Ułatwia to znacznie sprawnie zebrać najważniejsze informacje o szacunkowej wartości całego majątku.
  • Majątek nie jest zbyt rozległy i nie budzi wątpliwości co do statusu prawnego.
    Jeżeli spadkobierca nie ma pewności na temat tego, co tak naprawdę wchodzi w skład majątku i czy nie jest on objęty np. zajęciami komorniczymi lub sporem z osobami trzecimi, lepiej nie próbować sporządzać inwentarza na własną rękę. Może to przynieść tylko niepotrzebne komplikacje i nieporozumienia.

Spis inwentarza – ustalanie wartości przy profesjonalnej pomocy

Drugim, bardziej tradycyjnym sposobem na określenie wartości majątku objętego spadkiem jest dokonanie zwykłego spisu inwentarza przy pomocy profesjonalnych organów. Jest to tzw. spis inwentarza, który jest dobrym rozwiązaniem dla osób, które nie są pewne na temat rozmiaru i wartości majątku.

  • Aby sporządzić spis inwentarza, niezbędne jest sporządzenie wniosku, w którym zawrzeć trzeba postanowienie sądu o nabyciu spadku.
  • Komornik zajmuje się prowadzeniem spisu – określa zarówno aktywa, jak i pasywa spadku. Pod koniec sporządza on protokół opatrzony pieczęcią.
  • Jeżeli spadek obejmuje specyficzny przedmiot jak np. nieruchomość, komornik nie może oszacować jej wartości. Wówczas powoływany jest biegły.
  • Spis inwentarza może zająć do kilku miesięcy.
  • Procedura ta jest płatna. Jej koszty kształtują się w następującej zasadzie – to ok. 10% przeciętnego wynagrodzenia + 23% podatku VAT. Oddzielnie płatna jest też pomoc biegłego.

Grupy dziedziczenia spadku – kto ma pierwszeństwo, jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu?

Jak wspomniano już wcześniej, podstawą do dysponowania spadkiem jest testament. Zmarły określa w nim za życia sposób dziedziczenia majątku, jaki pozostaje po jego śmierci oraz osoby, którym on przypadnie w danych częściach. Może to być też jedna osoba – spadkodawca ma pełną swobodę w dzieleniu poszczególnych części majątku i określaniu spadkobierców. Spadkobiercą może zostać każdy, kogo określi autor testamentu – zarówno członek rodziny, jak i ktoś bliski lub w ogóle niespokrewniony.

Co jednak dzieje się, gdy zmarły nie spisał za życia testamentu i pozostawił sobie nierozdzielony majątek? Jeżeli nie miał on żadnej rodziny, sprawa jest prosta – majątek przepada na rzecz skarbu państwa. Jeżeli ma on jednak rodzinę, to podział ten regulowany jest przez prawo. Spadkobierca spadkobiercy nierówny, dlatego Kodeks cywilny przewidział podział spadkobierców na określone grupy3 . Wiąże się z tym także określenie pierwszeństwa, jakie przysługuje poszczególnym bliskim potencjalnie objętym spadkiem.

  • Grupa I.
    Do tej grupy zalicza się małżonka i dzieci. Każdy otrzymuje proporcjonalną część spadku.
  • Grupa II.
    W ramach tej grupy wzięci pod uwagę mogą być rodzice, a także małżonek.
  • Grupa III.
    Ta grupa bierze pod uwagę m.in. dziadków zmarłego, a także wnuków lub wnuka.
  • Grupa IV.
    W ramach tej grupy pod uwagę bierze się pasierba lub pasierbów.
Źródła:

1. http://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/komunikat.xsp?documentId=0D762EC1AFBDEA08C1257E2D00389EE7

2. https://www.arslege.pl/termin-zlozenia-oswiadczenia-o-przyjeciu-lub-o-odrzuceniu-spadku/k9/a6973/

3. https://www.arslege.pl/kodeks-cywilny/k9/s2057/

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *